DER ZWERG : opera van Alexander Zemlinsky in één bedrijf, naar een kortverhaal van Oscar Wilde

“Ik ken geen enkele postwagneriaanse componist die met zo veel verve op de vereisten van het theater wist in te spelen”, liet Schoenberg zich ontvallen over Zemlinsky. Der Zwerg geldt als bewijs: de briljante bewerking van Oscar Wildes The Birthday of the Infanta, het net zo elegante als wrede verhaal van de korte ontmoeting tussen een gemene prinses en een dwerg die gebukt gaat onder zijn gevoelens.

Deze wrede fabel is te zien in de Opéra de Lille, in een nieuwe enscenering van Daniel Jeanneteau: de gelegenheid bij uitstek om het werk te doorgronden, in een jonge bezetting op maat van de personages, waarin de zangers hun toneelvaardigheden de vrije loop kunnen laten. Deze Zwerg is in gestalte, vitaliteit en geestdrift tot een heuse reus uitgegroeid.

‘‘

DE ELEGANTE EN WREDE HAND VAN OSCAR WILDE
Zemlinsky vertaalde de uiterst tragische fabel naar een ontnuchterend ironische allegorie blakend van oprechtheid en onvervalste liefde ...

In dit korte werk vol verzadigde klanken en met een asymmetrische en subtiele structuur toont Zemlinsky zichzelf in al zijn kwetsbaarheid: de ondraaglijke kloof die zijn hele leven lang gaapte tussen zijn zelfbewustzijn en zijn uiterlijk. Hij was moeders mooiste niet, maar bezat een buitengewone artistieke gevoeligheid. Toch werd hij steevast afgeschreven door zijn voorkomen.

Wat begint als een leuke en lieflijke verstrooiing neemt een ongemeen harde en bittere wending, zowel qua register als qua theatraliteit. Het stuk vangt aan als een staatsieportret van Velasquez en mondt uit in een duister werk van Goya. Een onverbiddelijk en meedogenloos sarcasme grijpt ons naar de keel.

Om de kracht van zo'n buitengewoon stuk volop tot uiting te laten komen, is het volgens mij van cruciaal belang om zich met de zangers over het lichaam te buigen, over hoe het lichamelijke voorkomen van wezens hun verhouding tot sociale structuren beïnvloedt. De prinses en de jongedames die haar onmringen zijn goed opgevoed, klaargestoomd om hun plaats in te nemen in het grote organigram van het hof en – ondanks hun brutaliteit – raken ze in geen geval aan de rangorde die hen van bij hun geboorte en volgens hun klasse werd toebedeeld, waarvoor ze voorbestemd zijn. De dwerg is daarentegen ongelikt, opgegroeid ver weg van elk fatsoen of elke opvoeding, om precies die oorspronkelijke en bespottelijke staat te bewaren. Hij is als een geschenk dat men zichzelf geeft, de spiegel waarin meerderen met enige ironie de spot drijven met hun eigen menselijkheid, amper waardiger dan een aap.

Eigenlijk is er niets anders nodig om zo'n fabel naar het podium te vertalen. Het is niet meer dan een kwestie van verhoudingen, afstand, nabijheid en de warmte van een hart dat nooit werd voorbereid op bedrog en spot.

Daniel Jeanneteau

‘‘