In twee woorden

Béla is een co-creatie van Claire Croizé en Etienne Guilloteau, voor vier dansers en vier muzikanten. Centraal in deze voorstelling staat de kracht van beweging en de invloed van muziek op het lichaam. Als motor kozen we voor de explosieve Sonate voor twee piano's en slagwerk van Béla Bartók. Door te speculeren over de wel heel bijzondere manier waarop Bartók de vorm van een ‘nocturne’ benaderde, kunnen we ook verder borduren aan een nieuwe definitie van de ‘natuur’. Dat is niet langer het geïdealiseerde ‘Andere’ dat zich laat analyseren en uitbuiten door de Mens, maar een enorme ruimte waarin alle mogelijke aardbewoners zich tot elkaar verhouden, met al de grootse gebaren, geluiden en complexe interacties van dien.

Macht en chaos (eerste beweging)

Voor deze nieuwe creatie waren we op zoek naar een compositie waarin slagwerk sterk aanwezig is, met complexe accenten en ritmes en die stevig binnenkomt. Muziek, kortom, vol leven, die aanzet tot dansen. Al een tiental jaar streven we naar een genereus soort dans, zowel voor wat het fysieke betreft als voor het engagement dat van de danser wordt verwacht, zonder dat de precisie en articulatie van de bewegingen uit het oog worden verloren. De aandacht voor de muzikaliteit van bewegingen maakt integraal deel uit van onze choreografische taal. Daarom hebben we gekozen voor de Sonate voor twee piano's en slagwerk (1938) van Béla Bartók. In dit krachtige, explosieve stuk wordt alles voortdurend veranderd en aangepast. De Sonate, die ongeveer 25 minuten duurt, wordt in het middelpunt geplaatst van een bredere selectie werken.

Vanaf het begin worden we mee op sleeptouw genomen door de muziek, langsheen de vele onverwachte wendingen en variaties. De eerste beweging schommelt tussen abstractie en een uitbarsting van kracht, en is bijzonder dansbaar ondanks de soms duizelingwekkende snelheid en plotse onderbrekingen. De hele beweging is doorleefd van echo’s, instrumenten die elkaar nabootsen, canons en fuga's. Naar goede gewoonte van Bartók wordt alles voortdurend omgebogen en ontdubbeld. Deze eerste beweging - die doet denken aan een rapsodie - manifesteert zich als een overvloed van organisch leven. Er schijnt een haast chaotische levensdrang in door, dankzij de dichtheid van de ritmische, melodische en sonore thema's. We willen dat ook dans deel uitmaakt van deze dichtheid en deze vitale impuls. Zodat dans zich kan ontplooien in het centrum van de dialoog tussen piano’s en slagwerk, zodat het podium deze eerste zwervende beweging letterlijk kan belichamen, en het idee van veelheid zichtbaar wordt gemaakt. Die veelheid laat zich ook zien door het aanhalen van verschillende vormen van dansen, net zoals Bartók in zijn composities de onuitputtelijke schat van de volksmuziek vormgeeft.

Over Bartók

Béla Bartók (1881-1945) was tijdens zijn leven een omstreden figuur, maar zijn muziek blijft ook vandaag nog nieuwe generaties bekoren. Al honderd jaar kijkt zijn werk ons recht in de ogen, vol loyaliteit en empathie, ver verwijderd van de Weense fin-de-siècle-sfeer of het sarcastische modernisme van iemand als Stravinsky. Bartók geloofde er staalhard in dat we een enkele broederlijke wereld konden creëren. “De gelukkigste dagen van mijn leven heb ik in de dorpen doorgebracht, omringd door boeren,” zo schreef hij. Hij sprak tien talen en wist samen met zijn team van medewerkers meer dan 7000 volksliedjes uit Oost-Europa en Turkije te verzamelen. Zo bouwde hij mee aan de fundamenten van de etnomusicologie. Voor Bartók, zo schreef filosoof Vladimir Jankelevich, “inspireerde het bewustzijn van de ochtend de betovering van de avondschemering.” Bartók werd niet alleen als “volks” gezien omdat hij zich zo uitgebreid door volksmuziek liet inspireren, maar ook omdat de scherpere hoeken van zijn muziek doen denken aan een soort boerse attitude - met een onbehouwen schoonheid, en het soort openhartigheid waartoe de bourgeoisie eenvoudigweg niet in staat is.

Een nieuwe “nacht” en een nieuwe “natuur” (tweede beweging)

De tweede beweging is uiterst origineel, en klinkt ook in hedendaagse oren bijzonder fris. Ze behoort tot de typisch Bartokiaanse categorie van de "nachtmuziek". De “nacht” van Bartók wordt op zeer materialistische manier gesuggereerd door een dromerige en rusteloze sfeer, met een zekere spanning in de lucht. Een idee van open lucht, van fauna en flora, insecten en vogels die in het donker alle kanten op beginnen te ritselen. We kwamen tot de conclusie dat we de vorm van de Sonate moeten openbreken, met de tweede beweging als inspiratie: Bartók blaast de oude muzikale categorie “nocturne” nieuw leven in, en overstijgt op die manier de inmiddels verouderde categorie van de romantische “natuur”, die doodstil onder het maanlicht rust. We kunnen hier denken aan Bruno Latour: we leven niet op aarde, maar in het hart van de aarde. Er bestaat geen aparte wereld onder de naam “Natuur”. Er bestaat slechts één gemeenschappelijke natuur, die we samen moeten componeren.

Virtuositeit (derde beweging)

De derde beweging breit een opwindende conclusie aan de Sonate. Wat ons hier interesseert, is de vastberadenheid van de muziek, die van schaduw overgaat naar licht, en van de bijna chaotische overvloed van de eerste beweging naar de zonovergoten schoonheid van deze finale. De compositie vereist extreme precisie, en dus de uiterste concentratie van de muzikanten op het podium. Het gaat om virtuositeit, iets wat zowel muzikanten als dansers bezighoudt.

Het begrip virtuositeit - in twijfel getrokken door een (slecht doordachte) toepassing ervan in de kunst - maakt het mogelijk om het soort intelligentie te benaderen dat door mens en dier wordt gedeeld. Die intelligentie wordt niet alleen geordend door logos en geheugen, maar betrekt het hele lichaam in het heden. Dit is het soort “sluwe intelligentie”, waar Marcel Detienne en Jean-Pierre Vernant al over schreven, een combinatie van
flair, scherpzinnigheid, een flexibele geest, schijn, vindingrijkheid, opportunisme, diverse vaardigheden, jarenlange ervaring; het is van toepassing op verschuivende, verontrustende en dubbelzinnige realiteiten, die zich niet lenen voor precieze metingen, exacte berekeningen of rigoureuze redenering.(1)

Claire Croizé, Etienne Guilloteau & Jean-Luc Plouvier

_____________
(1)M. Detienne, J.P. Vernat, La Mètis des Grecs, geciteerd door Catherine Malabou, Métamorphoses de l’intelligence