Op het programma: een panorama van vier “minimalistische” meesterwerken uit de 20e eeuw, gekozen voor hun introspectieve kwaliteit.

TEHILLIM, het onbetwiste meesterwerk van Steve Reich maakt de kern uit van het de avond. Geïnspireerd op de Psalmen van David geldt dit werk voor zangers en ensemble als een hoogtepunt uit het parcours van de Amerikaanse componist. Het repetitieve en hypnotiserende ritmische instrumentale weefsel en de complexe ritmes van het Hebreeuwse gebed bereiken hier een magisch evenwicht.

Aan de andere kant van het spectrum dompelt THE SINKING OF THE TITANIC van Gavin Bryars, die een andere betekenis geeft aan het woord “minimalisme”, ons onder in een conceptuele en narratieve, haast cinematografische geluidswereld, doordrongen van een grenzeloze melancholie.

Zorgvuldig verlicht, versterkt en gemixt in quadrafonie. Dit concert is meer dan de som van zijn delen. Het is opgevat als een poëtisch en een quasi narratief moment.

Zonder betekenis op te dringen en met volledig vertrouwen op de kracht van de muzikale expressie laten de gekozen werken door hun onderlinge dialoog een vorm van “muziektheater” ontstaan. In vier nauw met elkaar verbonden scènes komt er een palet aan gevoelige ideeën naar boven die aansluiten bij brandend actuele thema’s: de plaats van de mens op aarde, de leugen die hij zichzelf voorhoudt, een onderhuids defaitisme, en de lofzang op de schoonheid van de wereld.

Scène I – Charles Ives: The Unanswered Question

Dit merkwaardige en sublieme stuk uit 1908 is narratief gestructureerd als onvervalst “instrumentaal theater”. Een onzichtbaar strijkorkest speelt een lange, repetitieve en uiterst trage reeks akkoorden (hier vervangen door een 4-sporen opname in surround afgespeeld). Een trompetsolo stijgt figuurlijk op in de ruimte vanuit het midden van het publiek (symbool voor onze mensheid). Vier blaasinstrumenten zorgen voor een repliek in de vorm van een bevreemdende meertaligheid: niemand weet het nog. Dit proces van vraag en antwoord herbegint voortdurend. Het werk eindigt met een laatste vraag die onbeantwoord blijft, met de zwarte hemel op de achtergrond.

De componist en muziekcriticus Tom Johnson noemde The Unanswered Question revolutionair om drie redenen: het werk is in de eerste plaats “een profetisch moment in de geschiedenis van de westerse muziek, waarbij men de schoonheid van statische en repetitieve processen ontdekt”. Bovendien is het de eerste partituur waarbij de precieze coördinatie van de verschillende elementen (of de verschillende “actoren”) van de compositie niet volledig vaststaat. En ten slotte kondigt het het belang aan van de grote ruimte en de driedimensionale beluistering in de 20e-eeuwse muziek. Het zet de toon van de avond.

scène II – Steve Reich: Proverb

Proverb is een juweeltje van eenvoud en trefzekere expressie dat Steve Reich in 1995 schreef voor drie sopranen en twee tenoren, begeleid door twee vibrafoons en twee elektrische orgels.

Het werk is geïnspireerd op middeleeuwse polyfonie en stelt de melodieën nederig ten dienste van de tekst. Die is gebaseerd op een aforisme van Ludwig Wittgenstein: How small a thought it takes to fill a whole life! (Hoe klein is de gedachte die een heel leven kan vullen!). Kortom, Proverb is een muzikale commentaar op de beginvraag waarmee het concert.

scène III – Gavin Bryars: The Sinking of the Titanic

Een sirene die loeit in de nacht, het beangstigende geluid van de Titanic die zich te pletter vaart op een ijsberg…
... en de muziek begint: de stemmen van de schipbreukelingen die rustig de ramp beschrijven, muziekdozen die weerklinken in de nacht, terwijl een “cruiseship-orkest” met een fluwelen klank hymnes speelt in een zoete harmonie.

De muziek van Gavin Bryars bevat vaak fictionele en conceptuele elementen, en wijkt in die zin op een interessante en typisch Britse manier af van het Amerikaanse minimalisme. Ze is ook minder formalistisch dan de composities van een Philip Glass of een Steve Reich. In The Sinking of the Titanic probeert de componist zich voor te stellen hoe het orkest van de Titanic kon klinken, dat met een indrukwekkende waardigheid bleef spelen terwijl het passagiersschip verdween in de golven. Melancholie en zwarte humor.

Scène IV – Steve Reich: Tehillim

The Sinking of the Titanic gaat over een schipbreuk, terwijl de slotscène van het concert op een vreugdevolle manier de schoonheid van de wereld bezingt, met de woorden van koning David, getoonzet door Steve Reich.

Met zijn zes percussionisten (van wie een groot deel tamboerijn speelt, als eerbetoon aan de traditionele Joodse cultuur), zijn bijna brutale gestreken akkoorden en zijn complexe canons van stemmen en houtblazers, leidt Tehillim de luisteraars stap voor stap naar een soort dronkenschap, een vorm van ritmische waanzin zonder voorgaande in het oeuvre van Reich. De teksten van de Bijbelse psalmen roepen op om de schepping te eren met alle mogelijke middelen (zang, tromgeroffel en dans), maar waarschuwen ook de mensheid: Hoed u voor leugens. (Is dit een antwoord op je vraag, dear Charles Ives?)