IN HET KORT

MITRA
is een hybride project op het raakvlak tussen opera, documentaire en installatie. Zestig minuten lang is op twee schermen te zien hoe reële personages in Iran en Frankrijk de strijd aanbinden met de processen van de psychiatrie. Gewapend met het digitale woord tracht een vrouw samen met enkele solidaire vrienden en vriendinnen op afstand weerwerk te bieden aan haar eigen ondergang. De reële waarde van de e-mails komt echter pas volop tot uiting via een omweg langs fictie en muziek.

MITRA
werd zowel in een voorstelling (toegelicht in deze tekst) als in een langspeeldocumentaire gegoten, versies die in tijd en vertelvorm sterk van elkaar verschillen.

MITRA
is de voornaam van een psychoanalytica uit Teheran, Mitra Kadivar, wier onmin met de Iraanse psychiatrie onlangs flink wat stof deed opwaaien. Afgezien van die actualiteit stonden vooral de intense moed van Mitra, haar onvermurwbaar zonderlinge stellingnames en haar haast antieke schoonheid – getekend door beproevingen – centraal in dit project. Het zijn precies die intensiteit, merkwaardigheid en schoonheid die – op de grens tussen documentaire, fictie en muziek – een vage herinnering oproepen aan de heroïsche vrouw van weleer.

Het project is opgebouwd rond psychisch lijden en de internering in de psychiatrie:
- als brandpunt van de vastberadenheid en eenzaamheid van een rebelse vrouw;
- als spil in een ongedwongen en gedeelde solidariteit waarin afstand niet van tel is;
- als oog in een wervelende samenzang (koren van psychiaters, studenten of patiënten);
- als deur naar ruimten: de theaterzaal, de opera, de psychiatrische instelling, plaatsen waar passies tot uiting komen.

OVER MITRA

door Jorge León

HET VERTREKPUNT

Het project is gegroeid uit een bepalende ontdekking op het net: de publicatie van het e-mailverkeer tussen de Iraanse psychiater en psychoanalytica Mitra Kadivar en de internationaal gerenommeerde psychoanalyticus Jacques-Alain Miller, voormalig voorzitter van de World Association of Psychoanalysis, schoonzoon van Jacques Lacan en verantwoordelijke uitgever van diens symposia.
De e-mails die in 2012 heen-en-weer reisden tussen Parijs en Teheran, kaarten in mijn ogen belangrijke maatschappelijke en ethische thema’s aan. Het gaat over het welzijn van een vrouw die verstrikt raakt in een medisch-juridisch kluwen en er maar niet aan weet te ontsnappen. In mijn interpretatie van die uitwisselingen tracht ik de essentie te doorgronden van de sociale en politieke uitdagingen die uit het verhaal gedistilleerd kunnen worden en wil ik hun ethische en mythische aspect belichten.
Daarvoor kwam ik op het idee om de e-mails in een operalibretto te gieten. Ik ben dit momenteel samen met dramaturge Isabelle Dumont aan het schrijven. Eva Reiter en George van Dam componeren de muziek.
In het licht van twee schrijfresidenties bij de Fondation Camargo de Cassis (partner in het project) konden we het Centre Hospitalier Montperrin van Aix-en-Provence bezoeken. Deze bijzondere en complexe psychiatrische instelling heeft een duidelijke link met het verhaal van Mitra.
Vooral de ontmoetingen met de bewoners van het centrum waren zodanig intens dat het ondenkbaar werd de opera los te zien van het creatieproces. Vandaar ook de nood aan meerdere vormen en een combinatie van benaderingen om zo getrouw mogelijk de huidige realiteit van psychisch lijden en internering te benaderen. Want hoe is het gesteld met de psychiatrie in het Westen? Het project moet de aandacht vestigen op onze psychiatrische instellingen, en we moeten in contact treden met zij die – om uiteenlopende redenen – tijdelijk of definitief de stempel van ‘abnormaal’ opgedrukt krijgen en verstoten worden door een maatschappij die met moeite een gepast antwoord kan bieden op het psychisch lijden van mensen.

HET VERHAAL

Op de website lacanquotidien.fr viel mijn oog op het e-mailverkeer tussen Jacques-Alain Miller en Mitra Kadivar. De eerste mail dateerde van 12 december 2012, de laatste van 8 februari 2013. Enkele dagen later lanceerde Miller de petitie ‘SOS Mitra’. Het document op de website droeg de titel On nous écrit de Téhéran / Autour de Mitra Kadivar (Men schrijft ons uit Teheran / Over Mitra Kadivar).
Het verhaal loopt als volgt:
Mitra Kadivar is een Iraanse psychiater en psychoanalitica die na haar opleiding in Frankrijk een school voor psychoanalyse oprichtte in Teheran. Ze wilde ook haar eigen woning ombouwen tot opvangcentrum voor drugsverslaafden. Dat was echter buiten haar buren gerekend, die klacht neerlegden en haar gek verklaarden, verwijzend naar haar vreemde gedrag en haar onophoudelijke ergernis aan een denkbeeldig kind dat een verdieping hoger lawaaierig zou rondlopen.
Mitra zou psychotisch zijn. Tijdens haar internering krijgt ze injecties met geneesmiddelen toegediend. De e-mails die ze naar Jacques-Alain Miller verstuurt, wekken enige ongerustheid bij de psychoanalyticus op, waarna hij Mitra vanuit Frankrijk tracht te helpen. Wanneer de Iraanse psychiaters haar de toegang tot het internet ontzeggen, zijn het haar studenten die het contact met Miller onderhouden. Zij houden hem op de hoogte van Mitra’s situatie en vertellen hem hoe ze haar onschuld willen bewijzen in het licht van de klachten die tegen haar werden ingediend. De vele digitale uitwisselingen vormen een eensluidend pleidooi. Vanuit Frankrijk wordt een petitie op touw gezet om Mitra te bevrijden.

DRAMATURGISCHE TOELICHTING

Luisteren naar het lied van de werkelijkheid

De vorm – een verhaal opgemaakt uit e-mailgesprekken – sprak me erg aan. De 160 berichten die in twee maanden tijd werden verstuurd, zijn immers gekenmerkt door een zekere tijdsgebondenheid en een erg tastbare actie. Tegelijk geeft de virtuele dimensie van de elektronische uitwisselingen het werk een ontastbaar gestalte dat zich uitstekend leent voor een muzikale weergave. Die dimensie overstijgt de geografische ligging en afstand, en houdt er een eigen, niet-ruimtelijke en rechtstreekste verhouding tot de ruimte en tijd op na, die het mogelijk maakt het waargebeurde verhaal om te buigen tot een bijzonder artistiek werk: een documentaire operafilm.
Men zegt dat Mitra stemmen hoort, maar het is Mitra die gehoord wil worden. Miller aanhoort, versterkt en moduleert haar kreten van verzet. De Iraanse psychiaters vormen een koor van waaruit de stem weerklinkt van een professor die zich over ‘het geval Mitra’ buigt. De studenten vormen een ander koor: een ijle echo van Mitra, die het zwijgen wordt opgelegd en wier lichaam wordt ingelijfd door het medisch gestel. Naarmate ze van het toneel verdwijnt, weerklinkt haar stem steeds luider, tot de ultieme versterking wordt gesymboliseerd door het geheel van ondertekenaars van de petitie voor haar vrijlating.

De artiesten aan het werk

Ik vertel niet enkel het verhaal van Mitra, maar wilde ook belichten hoe artiesten te werk gaan bij enerzijds het schrijven, repeteren en opnemen van een opera, en anderzijds bij het nadenken over en bespreken van Mitra's verhaal en de manier waarop ze wordt voorgesteld: uitwisselingen tussen de componisten, scenograaf, zangers, muzikanten enz.
Tijdens workshops in het Centre Montperrin wil ik de bewoners (en hun verzorgers) in contact laten treden met het stuk rond Mitra. Ik wil hun reacties op beeld vastleggen, emoties losweken wanneer ze de naar muziek vertaalde noodkreten van Mitra te horen krijgen. De deelnemers aan de workshops zijn psychologisch erg kwetsbaar. De meesten onder hen zijn psychosepatiënten en worden medisch opgevolgd. De workshops zullen hen de kans bieden in hun eigen emoties te duiken, door stemmen losgeweekt. Die gedeelde artistieke ervaring maakt dan weer de weg vrij om anders dan bij de gebruikelijke documentaire benaderingen naar stemmen uit de werkelijke wereld te luisteren en die lyriek naar het podium te vertalen.

ENSCENERING

Twee schermen van zo'n 8 meter breed en 4,5 meter hoog vormen een hoek waarbinnen de toeschouwers zich kunnen verplaatsen en opstellen. De vloer is bekleed met tapijten die de esthetiek van Perzische tapijten oproepen, maar ze tegelijk ook een andere invulling geven. De toeschouwers kunnen zich languit op de tapijten leggen of plaatsnemen op de stoelen of banken, om zo op te gaan in de motieven van de vloer.

Om een parallel te trekken met de uitwisselingen tussen twee psychoanalisten, nemen twee componisten, een vrouw en een man, de compositie van het libretto op zich, steunend op het e-mailverkeer. Mijn oog viel daarvoor op Eva Reiter en George van Dam, beiden lid van Ictus en gedreven componisten. Eva zal aan het schrijven slaan voor de solisten en zal waken over de narratieve continuïteit van het libretto. George van Dam zal voor het koor schrijven. Deze twee artistieke ‘stemmen’ zullen met elkaar in dialoog treden en zich verstrengelen, met zelden gehoorde texturen als resultaat.
Om Mitra Kadivar een operastem aan te meten, viel onze keuze op Claron Mc Fadden. Deze bijzondere zangeres van wereldklasse is niet alleen vertrouwd met zowel het operarepertoire als met hedendaagse muziek, maar ze staat ook open voor nieuwe stemervaringen.
Mitra moest ook fysiek gestalte krijgen voor de toeschouwers. Daarom zal Claron Mc Fadden op het podium verschijnen en een aria van enkele minuten ten gehore brengen. Haar korte tussenkomst moet bij de toeschouwer het effect van een hallucinatie teweegbrengen.
Jorge León, 2016