Olivier Messiaen schreef zijn Quatuor pour la fin du Temps in 1940 tijdens gevangenschap, in Görlitz. Het blijft één van zijn meest ontroerende en populaire werken. Het is ook hier dat de componist-ornitoloog voor het eerst vogelzang gebruikt als muzikaal materiaal. Alle mogelijke instrumentale combinaties komen in dit werk voor, van solo's tot kwartetten, die het werk de veelkleurige vorm bezorgen van een regenboog. Zo wordt de ritmisch krachtige "Danse de la fureur" afgewisseld met twee buitengewoon trage, maar erg ontroerende "Louanges" die de ‘stilstand van de tijd’ oproepen.

In naam van de Apocalyps heeft men mijn werk zijn rust en soberheid verweten. Mijn critici vergeten echter dat de Apocalyps niet enkel monsters en groot onheil omhelst: er zijn ook stiltes van aanbidding en wonderlijke taferelen van vrede.

Olivier Messiaen

De regenboog is één van Messiaens meest geliefde symbolen, misschien omdat hij het resultaat is van een combinatie van water en vuur, die elkaar – zij het enkel deze keer – niet bestrijden, maar samen een effect creëren waar geen woorden voor zijn. In zijn toelichting bij het zevende deel van zijn Quatuor pour la fin du Temps beschrijft Messiaen de regenboog als een “symbool van vrede, van wijsheid en van alle licht- en klankvibraties”. Bovendien legt hij er de nadruk op dat “elke gewijde kunst – zij het muzikale schilderkunst of kleurrijke muziek – eerst en vooral een soort regenboog van klank en kleur moet zijn”.

Siglind Bruhn

Ik heb een machtige engel zien neerdalen uit de hemel, omhuld door een wolk en met een regenboog om het hoofd. Zijn gezicht was als de zon, zijn voeten waren als zuilen van vuur. Hij zette zijn rechtervoet op de zee, zijn linkervoet op de aarde, en terwijl hij op de zee en de aarde stond, hief hij zijn hand op naar de hemel en zwoer in naam van Hij die eeuwig leeft: “Er zal geen tijd meer zijn”; maar de dag dat de trompet van de zevende engel zal schallen, zal het mysterie van God volbracht zijn.

Saint Jean de Patmos 
(geciteerd door O. Messiaen in de inleiding van zijn Quatuor)

“De koude was ondraaglijk, het krijgsgevangenkamp bedolven onder een sneeuwtapijt. De 4 muzikanten speelden op kapotte instrumenten: de cello van Etienne Pasquier had nog slechts drie snaren, de toetsen van mijn piano gingen wel naar beneden maar kwamen niet meer omhoog. Onze kostuums waren belachelijk: ik droeg een groene, gescheurde vest en houten klompen … In het auditorium waren alle klassen van de samenleving verzameld: priesters, dokters, burgers, beroepsmilitairen en zelfs arbeiders en boeren. Toen ik gevangen zat, had ik door het gebrek aan voedsel kleurrijke dromen: ik zag de regenboog van de Engel van de Apocalyps en vreemde maalstromen van kleur. Maar de keuze voor “de Engel die het einde der tijden aankondigt” berust op veel ernstiger kwesties.

Olivier Messiaen

Sinds de 4e eeuw was het mysterie van de tijd één van de favoriete onderwerpen van Griekse en Romeinse theologen. We denken bijvoorbeeld aan Sint-Augustinus, wiens filosofie over het zich losmaken van de tijd door de incarnatie van de eeuwigheid Messiaen diep raakte. In zijn Quatuor dat aan het einde der tijden is gewijd, verwoordt de componist zijn “verlangen naar het stilstaan van de tijd” (...) 
De uitdrukking “de volheid van de tijd” heeft twee betekenissen. Vanuit het (ingebeelde) oogpunt van God beschrijft ze het moment waarop de tijd rijp is voor de belichaming van het Woord; vanuit menselijk oogpunt duidt ze op de onderbreking van een unidimensionale perceptie ten gunste van een voorgevoel dat de eeuwigheid in zich draagt. In de zin “de tijd ziet Hij die eeuwig leeft in zich geboren worden”, geeft Messiaen uiting aan die verstrengeling van tijd en eeuwigheid. En zo verklaart hij de grondslag van zijn muzikale voorstelling.

Siglind Bruhn